قاف عشق

پنج نکته ی اساسی برای ایجاد کلاس فعّال

       زمانی که بحث های اساسی در کلاس زبان و ادبیات فارسی شروع می شود و دانش آموزان جرئت پرسیدن می یابند بهترین نحوه ی برخورد با آن ها ین است که فوراً از خودشان یا دانش آموزان دیگر کلاس پرسش شود . آنان می دانند که چگونه معلم را وادارند که برای آن ها فکر کند . چرا که بسیاری از معلمان تمایل دارند که با پاسخ دادن به سوالات ، تخصص و استعداد خود را نشان دهند . با این حال ، بیش تر سوال های دانش آموزان را می توان توسط خود سوال کننده یا دانش آموز دیگر پاسخ داد .

      برگرداندن پرسش ها به دانش آموزان سبب می شود که آن ها بدانند به قدرت فکری و استعداد آن ها اعتما د می کند ، پرسش را در آن ها تقویت می کند و به دانش آموزان فرصت می دهد تا قوای ذهنی تفکر انتقادی خود را پرورش کنند .رعایت نکات زیر باعث می شود تا فضای کلاس برای درگیر شدن دانش آموزان در فعالیت های مربوط به تفکر انتقادی و تعمق در مفاهیم تسهیل شود :

1 ـ کلاس را با یک مسأله یا بحث آغاز کنیم :

      از آن جا که دانش آموزان پس از ورود به کلاس تا دقایقی چند آماده ی شنیدن و گوش دادن نیستند ، معلم زبان و ادبیات فارسی می تواند از شیوه های مختلف سود جوید تا حد اقل پنج دقیقه ی اول صرف جذب علاقه به درس شود . در این زمینه او می تواند قطعه شعری یا متن کوتاهی از نثر ادبی یا طنز را سر کلاس بخواند . نیز می تواند سرمقاله ای مناسب را برای دانش آموزان قرائت کند یا کاریکاتوری را بر روی تابلو نصب کند تا در باره ی آن تأمل کنند یا نظرات خود را بگویند . ممکن است این کارها توسط خود دانش آموزان صورت بگیرد . به هر صورت اگر آغاز درس همراه با طرح یک مسأله یا بحث پنج دقیقه ای باشد فضای روحی و ذهنی دانش آموزان و حتی معلم برای ورود به مراحل انجام تجزیه و تحلیل و تفکر آماده تر می شود .

2 ـ برای ترغیب دانش آموزان به تفکر و تعمق از سکوت استفاده کنیم . علاوه بر طرح یک مسأله و یا بحث و گفت و گو ، سکوت نیز می تواند به رشد تفکر انتقادی کمک کند زیرا لازمه ی تفکر جدی سکوت و تعمق است . بخشی از یادگیری تفکر انتقادی شامل تفکر و تعمق بی سر و صدا است ، به عبارت دیگر قبل از حرف زدن باید کلمات به خوبی پخته ، سپس از دهان خارج شود . دانش آموزان برای ربط دادن اطلاعات ، مفاهیم و روش های ارائه شده در کلاس به اندوخته های قبلی خود به زمان نیاز دارند « جان دیویی » معتقد است که تعمق شامل مشاهدات و عکس العمل های خارجی است تا یک فکر کامل شود . بهترین زمان برای ایجاد سکوت هنگام پرسش است ، آن زمان که دانش آموزان داوطلبانه به سوال ها پاسخ نمی دهند لازم نیست که معلم بدون درنگ به پاسخ گویی سوال بپردازند بلکه بهتر است چند دقیقه ای صرف تأمل شود البته این سکوت ممکن است برای معلم و دانش آموزان در آغاز ناراحت کننده باشد اما باید دانست که تمرین و شکیبایی در این کار باعث می شود تا دانش آموزان بدانند که سکوت ایجاد شده برای تفکر است و معلم به این زودی پاسخ نخواهد داد . اگر معلم چنین فضایی را ایجاد کند دانش آموزان متوجه این نکته می شوند که به جای این که فوراً پاسخ دهند یا مضطرب باشند ، می توانند لحظاتی تأمل کنند .

3 ـ فضای کلاس طوری آماده شود که موجب کنش متقابل گردد . در کلاس هایی که دانش آموزان کم تر است می توان نحوه ی نشستن آنان را طوری تنظیم کرد که همدیگر را ببینند . مثلاً میز و نیمکت ها را به شکل دایره یا نیم دایره بچینند . در کلاس هایی که تعداد دانش آموزان زیاد است و معلم به ناچار از روش سخنرانی استفاده می کند می توان دانش آموزان را به گروه های کوچک چهار یا پنج نفری تقسیم کرد و این کار فرصت بیش تری برای تبادل افکار ایجاد می کند .  و در نتیجه امکان رشد و تقویت و عملی شدن تفکر انتقادی فراهم  می گردد .

4 ـ در صورت امکان تمام وقت را به این کار اختصاص می دهیم . وقتی که می خواهیم از این الگو در درس یا ادبیات استفاده کنیم ، بهتر است از حدّ اکثر زمان کلاس بهره بگیریم . زیرا این امر باعث می شود تا دانش آموزان وقت کافی برای تعمق و تفکر داشته باشند . تجارب و تحقیقات آموزشی نشان می دهد که اگر در طول یک نیم سال یا یک فصل از این الگو استفاده کنیم ، باید زمان کافی برای آن از قبل پیش بینی کنیم . این تحقیقات تأکید می کنند که برای اجرای تفکر انتقادی کلاس های طولانی مدت بسیار بهتر از کلاس های کوتاه مدت است .

5 ـ محیط کلاس را برای همه ی دانش آموزان پذیرا کنیم :

برای تقویت تفکر انتقادی در کلاس ادبیات باید کلاس را به محیطی کاملاً صمیمی تبدیل کرد که دانش آموزان از نظر عاطفی پذیرای آن باشند .

دانش آموزان برای ایجاد تغییر در ساختارهای قبلی ذهنی احتیاج به بحث و مناظره دارند و این کار صورت نمی گیرد مگر در محیطی که دانش آموز احساس امنیت کند . می توان گفت بهترین محیط کلاس برای تفکر انتقادی محیطی است که در آن دانش آموزان به مهمانانی شبیه اند که از آن ها  به خوبی استقبال می شود و معلمان به منزله ی میزبانان مهمان نواز هستند . یکی از علمای تعلیم و تربیت به نام نوون معتقد است کلاس باید طوری باشد که معلم و دانش آموز نه تنها از  شیوه های گوناگون تفکر انتقادی استفاده کنند بلکه از یکدیگر نیز بیاموزند : « معلم پذیرنده باید به دانش آموزان نشان دهد آن ها هم حرفی برای گفتن دارند . » بسیاری از دانش آموزان اعتماد به نفس خود را از دست داده اند و به سختی باورشان می شود که چیزی برای عرضه در کلاس داشته باشند ...

معلم باید پرده و ابهام را کنار بزند و به آنان بقبولاند که می توانند در باره ی مباحث کلاسی ، نظرات و عقایدشان را بیان کنند .

در پایان این نوشته توجه همکاران محترم را به این نکته جلب می کنیم که ماهیت درس ادبیات به لحاظ هنری بودن آن ، طوری است که استفاده از فرصت های تفکر انتقادی را همواره می طلبد . بر ماست که بکوشیم این فرصت ها را از دانش آموزان دریغ نکرده و راه آن ها را هموار سازیم .

برگرفته از مجله ی رشد ادب فارسی ، سال پانزدهم ، پاییز 1379 ، صص 19 ـ 20

گروه زبان و ادبیات فارسی متوسطه در منطقه ی میمه  ـ دی ماه 89